Geen vaarwel vandaag – Daan Heerma van Voss7 min read

Wat gebeurt er als je dood gaat? Hoe ervaar je dat als stervende? Geen vaarwel vandaag begint al meteen pakkend met een beschrijving van binnenuit. Interessant, want wie heeft zich nooit afgevraagd hoe dat moet zijn? Goed gedaan; ik zat daardoor direct goed in het verhaal en had zin naar meer. Dat is een kwaliteit die je niet zo vaak aantreft, zelfs niet bij heel goede boeken. Meestal moet je in het begin een beetje doorbijten voordat je in het verhaal zit.

Het thema van het boek lijkt het gezin te zijn. ‘Elk gezin is normaal als je erin opgroeit, geen enkel gezin is normaal als je erop terugkijkt.’ De vader van het gezin sterft en dat geeft aanleiding tot uitgebreide overpeinzingen, herbelevingen en flashbacks van de ex-vrouw en elk van de drie kinderen, die inmiddels volwassen zijn. Alle gevoelens, gedachten, herinneringen worden vanuit het perspectief van elk personage uitgebreid verteld; niemand wordt overgeslagen. Het blijken allemaal piekeraars te zijn. Drank, wiet, antidepressiva en Eckart Tolle zijn onmisbaar voor ze om het vol te houden, zo lezen we tussen de regels door.

Soms wordt het wel een beetje te geforceerd filosofisch, een beetje Rutger Bregman-achtig:

Er zijn geen keuzes, er zijn hooguit ingrepen met onvoorziene gevolgen. En uiteindelijk, als alles achter je ligt, lonkt daar de thuiskomst, en blijkt je thuis veranderd te zijn of niet meer te bestaan, maar jij bent er nog, de enige volwaardige getuige van je leven, die levenslange tocht waarvan de heroïek vaak pas tot je doordringt als je terugkijkt.

Dat het een doorwrochte roman is, blijkt uit het feit dat een echo van het genoemde veranderde thuis later weer terugkomt, bijvoorbeeld in een huiswerkopdracht over het schip van de reis van Theseus. Dat schip is gedurende de reis onderhouden en uiteindelijk plank voor plank vernieuwd. Is het dan nog steeds hetzelfde schip?

Jongste zus Cat (van Catelijne) studeert in New York en maakt een eindwerkstuk over het freudiaanse perspectief op het uiteenvallen van the nuclear family . Dat geeft een goede kapstok voor bespiegelingen over het gezin, evenals het boek dat de oudste zus wil schrijven. Het verhaal zit goed in elkaar. Er is over nagedacht. Er worden dingen duidelijk als je verder leest. Hints die aanvankelijk nog niet begrepen konden worden komen alsnog aan na wat meer informatie. Kwartjes vallen. Dat is fijn.

Het is een eigentijdse roman, dus de Nederlandse personages hebben die afgrijselijke gewoonte om hun zinnen te doorspekken met Amerikaans-Engelse prietpraat. Ze zeggen dus niet: ‘jij hebt het meeste werk gedaan’, maar ‘jij deed de heavy lifting’, niet: het voordeel is wel, dat…’ maar ‘silver lining, ….’ en ‘Anyway, jij en ik gaan haar helpen. We are taking die hill.’ Tevens leren we dat de woorden notoir, vermaledijd en onwenselijk tegenwoordig als zeer ouderwets en ‘plechtig’ worden beschouwd.

Schrijver Daan Heerma van Voss is precies in zijn aanduidingen. Een tafel is een Queen Anne-tafel. De nachtcrème die Henk-Maarten, de man van oudste zus Tessel, gebruikt is L’Oréal Paris Age Perfect Cell Renaissance. De jongste dochter loopt op Blahniks. Een zakmes is een opinel-mes. Tomaten zijn San Marzano-tomaten, een pan is niet een pan, maar ‘een Creuset vol gloeiende jambalaya’.

Ze kijken televisie vanaf ‘haar tweedehands Ektorp’. Zal wel het merk van een bed zijn, dacht ik. Toch even opzoeken. Blijkt dat Ektorp zitbanken voor in de woonkamer op de markt brengt. Weer wat geleerd. Tijdens het lezen was ik blij met Google; ik weet nu ook wat een eclair is (‘Cas, de man met de ruggengraat van een eclair’). Mogelijk maak ik nu iets meer kans bij het spel Triviant. Mooi meegenomen.

Het lijkt alsof de auteur geen informatie wil achterhouden. Soms voegt hij als het ware tussen haakjes nog wat extra gegevens toe, bijvoorbeeld als de personages een Uber nemen ‘Rachid, 4.8 sterren’ of iets in de wasmachine gooien: ‘veertig graden, extra veel wasmiddel’. Dat laatste ging trouwens over de kleren van haar man, die ze op het laatst, vlak voor de scheiding, apart waste. Haar eigen kleding waste ze samen met die van haar dochter op dertig graden.

Soms wordt het wat overdreven. Als het gaat om de auto wordt niet geschreven ‘de auto’ maar de Laguna. Ik kan me er iets bij voorstellen als de alwetende verteller (een van de thema’s in het boek trouwens) dat zegt, want het geeft een tijdsbeeld weer, althans, voor de kenner: ‘Ach ja, toen had je de Renault Laguna. Nu snap ik in welke tijd het speelt.’ Maar als dan de jongste dochter een paar hoofdstukken later bij het naderen van Schiphol over het vlakke land kijkt en mijmert: ‘Ach, de Laguna, onze kobaltblauwe familie-Renault,’ gevolgd door een lofzang op dat model auto, dan is het minder geloofwaardig. Wie herinnert zich nu specifiek het merk en model auto dat je vader vroeger had. Misschien als het een heel bijzonder model was. Maar een kobaltblauwe Laguna?

Het valt op dat de personages in deze roman zich met regelmaat dingen voornemen die ze uiteindelijk toch niet uitvoeren. Vaak gaat het dan om het sturen van een kaart of brief. De lieve wensen komen daardoor nooit aan bij de geliefde en dat heeft iets tragisch. Een van de hoofdmotieven die worden uitgewerkt in Geen vaarwel vandaag is dat we eigenlijk weinig weten van de mensen om ons heen, zelfs niet van onze partners en bloedverwanten.

De oudste zus, de schrijfster praat erover met haar uitgever als ze uitlegt waarom ze geboeid is door ‘de alwetende verteller’:

Om te illustreren dat elk leven, hoe klein ook, iets episch in zich heeft, denk ik iets groots. Als je weet hoe te kijken. En om te laten zien hoe weinig we van elkaar weten. Zelfs van mensen van wie we houden. Misschien wel juist van hen. Dat we over onze identiteit praten alsof het een geheel is, in plaats van iets wat uit duizenden deeltjes bestaat, waarvan we de meeste nooit zullen zien of begrijpen.

Cat zit naast haar broer in de auto, maar hij weet niet dat zij een affaire had met een docent op de universiteit. En die docent, wat wist zij eigenlijk van hem? Elise wist niet dat de man met wie ze jarenlang getrouwd was, tijdens hun eerste ontmoeting al verliefd was geweest op iemand anders, die hij gedurende hun hele huwelijk niet uit zijn gedachten kon bannen. Haar tweede man was al zijn hele leven verliefd op haar, ze heeft het nooit geweten. Toen ze uiteindelijk alsnog een langdurige relatie kregen, wist hij niet dat zijn vrouw liever geen portretten schilderde, omdat ze bang was dat elk gezicht een trek van haar eerste man zou erven. Enzovoorts en zo verder. ‘Iedereen heeft verborgen levens, zegt Cas.’

Voor Elise was het een raadsel waarom haar man niet lacht op een bepaalde vakantiefoto van het gezin. Daarom heeft ze die foto altijd bewaard in haar portemonnee, ook nog ruim twintig jaar na de scheiding. In het daaropvolgende hoofdstuk komen we te weten waarom Oskar niet lachte, met dank aan de alwetende verteller:

Om het ontbreken van Oskars glimlach op de gezinsfoto uit 1991 beter te begrijpen moet je terug naar 1977, naar de set van de film die Oskar ooit naar Hollywood bracht, buiten het zicht van Elise, buiten het zicht van iedereen die Oskar kende.

Uiteindelijk komt zo’n nooit verstuurde brief toch nog aan (ik zal niet verklappen hoe of wat) en dat maakt een hoop duidelijk. Een opvallend kenmerk van het boek is dat humor en ironie vrijwel ontbreken, op een paar grapjes van de personages na. Of misschien is het zo subtiel dat ik het niet heb opgemerkt. In elk geval komt Daan Heerma van Voss op mij over als een tamelijk ernstige schrijver.

In de geest van Daan Heerma van Voss nog wat extra informatie. Dit boek heb ik gelezen op de Kobo e-reader, model Clara HD: 63,4 uur, gemiddeld 111 minuten per sessie. Of ik ooit nog ga beginnen aan een van de andere boeken van deze schrijver weet ik niet. Ik sluit het niet uit. Eerst ga ik beginnen in het boek Beladen huis van Christien Brinkgreve (Daans moeder). Dat gaat naar verluidt over haar huwelijk met wijlen Arend Jan Heerma van Voss, de vader van Daan. Ik vermoed zo maar dat er kruisverbanden zijn met Geen vaarwel vandaag.